Menu Sluiten

Jaap Keijer: zonder moeite slank?

Jaap Keijer, hoogleraar Fysiologie van Mens en Dier aan de Wageningen Universiteit, houdt zich o.a. bezig met de invloed van voeding op de verbranding. De afgelopen jaren wordt hier steeds meer onderzoek naar verricht.

Is er een geheim recept om af te vallen?

Nee, er is geen geheim recept. Om af te vallen is het belangrijk om te bewegen, maar vooral om goed op te letten wat je eet en drinkt. Er zitten al snel veel calorieën in frisdrank, snacks en hapjes tussendoor. Verder, in onze voedselrijke omgeving is het gezond om trek te hebben.

Zijn er diëten die werken?

Studies laten zien dat de meeste diëten helpen om af te vallen. Welk dieet maakt eigenlijk niet zoveel uit, al lijken diëten met veel eiwit iets beter te werken. Het gaat vooral om het bewust bezig zijn met wat je eet. Na een tijd verdwijnt het effect van een dieet vaak weer. Waarschijnlijk komt dit omdat mensen zich na verloop van tijd minder goed aan het dieet houden. Combinaties van dieet- en lifestyle-advies werken dan ook ‘beter’ dan een dieet alleen. Dit komt omdat mensen niet alleen op hun dieet letten, maar ook meer gaan bewegen en zich beter en langer aan het dieet houden.

Heeft u een dieetadvies?

Probeer gevarieerd te eten, met voldoende groente en fruit en eet niet te veel. Snoep zo min mogelijk tussendoor; wees je bewust van wat je eet (dan geniet je ook meer). Combineer dit met voldoende beweging; neem de fiets in plaats van de auto, de trap in plaats van de lift, loop naar de buren of een collega in plaats van te bellen. Bewegen wordt op die manier een automatisme en is effectiever dan drie kwartier sportschool in de week.

Zijn er voedingmiddelen of ingrediënten waarvan je zou kunnen afvallen? Om welke hoeveelheden gaat het dan?

Ja, er zijn zeker voedingmiddelen en ingrediënten om af te vallen. De meeste hebben echter nadelige bijwerkingen. Sommige producten werken bijvoorbeeld laxerend en kunnen diarree veroorzaken. Ook zijn er stoffen op de markt geweest (ontkoppelaars) die de verbranding stimuleren, maar deze bleken zenuwschade te kunnen veroorzaken. Op dit moment staan polyfenolen sterk in de belangstelling. Dit zijn stoffen die veel in ons dieet voorkomen. Onderzoek heeft voor een aantal van deze stoffen laten zien dat ze tot gewichtsafname kunnen leiden als er sprake is van overgewicht. Het is echter niet bekend of er op langere termijn geen schadelijke bijwerkingen kunnen optreden bij de relatief hoge concentraties waar de effecten waargenomen zijn.

Polyfenolen lijken ook andere gunstige eigenschappen te hebben: ze beschermen mogelijk tegen hart- en vaatziekten en er zijn verschillen onderzoeksgroepen bezig, waaronder de mijne, om te onderzoeken of dit inderdaad waar is bij een natuurlijke inname van deze stoffen. Een andere groep stoffen met mogelijk gunstige effecten zijn meervoudig onverzadigde langketenige vetzuren uit vis. Muizen vallen hiervan af, maar of dit effect ook waar is voor mensen weten we niet.

Zijn er etnische verschillen in het hebben van overgewicht?

Etnische minderheden (welke dan ook) blijken vaak meer last te hebben van overgewicht. Dit heeft vaak te maken met een ander eet- en gedragspatroon.
Men past zich op een ‘verkeerde’ manier aan de omgeving aan. Studies laten zien dat juist bij deze groepen gericht (tailor-made) dieet- en beweegadvies extra goed helpt.

De laatste tijd wordt ons gewicht uitgedrukt in een Body Mass Index, BMI. Dit is het gewicht van het lichaam gedeeld door de lengte maal de lengte. Ligt die boven de 25 dan ben je te zwaar en beneden de 18.5 dan ben je te licht. Is dit juist?

Ja, maar het geldt alleen voor mensen ouder dan 20 jaar. Voor kinderen en jongeren zijn er schalen die vergelijken met leeftijdgenoten. Ook moet er rekening gehouden worden met de lichaamsbouw. Voor mensen in zuidoost Azië wordt niet een BMI van 25 maar van 23 gezien als de juiste overgang tussen gezond gewicht en overgewicht. Met een BMI van 25 spreekt men in Japan en Singapore al van obees (ernstig overgewicht) terwijl de grens in Nederland hiervoor op 30 ligt.

Vraagt dit niet om een meer gedifferentieerd systeem voor de BMI?

De BMI is een eenvoudig te nemen maat en wordt daarom veel gebruikt. Het is zeker niet een ideale maat. Een alternatieve maat is de buikomvang, maar ook deze heeft nadelen. Eigenlijk willen we een eenvoudige maat, nier zozeer om te kijken of we te dik zijn, maar om ziekterisico te voorspellen, dit hebben we echter niet en daarom gebruiken we maten die er redelijk in de buurt komen.

Is vet altijd slecht?

Deze vraag is op twee manieren op te vatten. Nee, vet zoals dat in ons eten zit is zeker niet altijd slecht. Er zijn bepaalde vetzuren die we nodig hebben. Vet is dus een essentieel onderdeel van ons dieet. Ook zijn er bepaalde vetzuren met mogelijk gezondheidbevorderende eigenschappen, bijvoorbeeld visvetzuren. Het is wel belangrijk om niet te veel verzadigd vet te eten en met name de onnodige transvetzuren te vermijden.

Is lichaamsvet altijd slecht?

Dit is inderdaad de alternatieve interpretatie van de vraag. Ook hier is het antwoord: nee. Op zich is vetweefsel een gezond weefsel. Het slaat energie op voor als we het later nodig hebben en het haalt teveel aan vetzuren die schadelijk zijn voor onze organen uit de circulatie. Vetweefsel is dus een beschermend weefsel. Mensen met geen of te weinig vetweefsel zijn dan ook ernstig ziek. Ook zijn er dikke mensen die erg gezond zijn. Het gaat pas mis als het vetweefsel niet goed meer werkt en er vetzuren in organen terechtkomen waar ze niet horen. Wat er precies de oorzaak van is dat de werking van het vetweefsel verstoord raakt weten we niet precies, maar het heeft iets te maken met een te langdurige positieve energiebalans en een niet goed reageren van het lichaam op interne signaalstoffen. Tenslotte, het lijkt erop dat vooral een teveel aan buikvet (vet in de buikholte) schadelijk is en onderhuids vet (op de billen) veel minder. Daarom wordt wel de buikomvang of de buik-heupverhouding als maat gebruikt in plaats van BMI.

De menopauze is een periode waarin de hormoonbalans van vrouwen verandert.Wat is de relatie tussen deze verandering in de hormoonbalans en de vetvervorming rond de buik?

Net als bij mannen, zie je dat vrouwen na de menopauze meer buikvet krijgen. Dit is een gevolg van de verandering in hormoonbalans. De precieze verklaring is niet eenvoudig, want studies laten zien dat orale toediening van oestrogenen dit niet kan tegengaan.

Zijn er verschillen tussen mensen die maken dat de een zonder veel moeite slank blijft en de ander vrij makkelijk dik wordt?

Van een hele kleine groep mensen is bekend dat zij een bepaald gen wel of niet hebben waardoor zij extreem dik worden. Bij de meeste mensen zijn verschillen in gewichtstoename bepaald door kleine verschillen in zeer veel genen in combinatie met de omgeving, waarbij de genetische component geacht wordt 50 tot 80% bij te dragen. Hoewel het wetenschappelijk bewijs goeddeels ontbreekt, lijkt er een verschil tussen mensen die eenvoudig slank blijven en mensen die makkelijk dik worden. Wat hieraan ten grondslag ligt is onduidelijk, maar het is waarschijnlijk een combinatie van factoren. Mogelijk spelen bepaalde hormonen een rol, maar ook eigenschappen als onrustig zijn of niet stil kunnen zitten.

U bent zelf slank. Wat doet u om op gewicht te blijven?

Ik fiets naar mijn werk, ik neem de trap in plaats van de lift en loop vaak naar een collega toe in plaats van de telefoon te nemen. Ik probeer bewust te eten, met veel variatie en niet of nauwelijks kant en klaar producten. Met eten probeer ik mij te beperken tot de drie maaltijden, waarbij ik de avondmaaltijd graag laat vergezellen door een lekker glas wijn.

Tekst: Jaap Keijer en redactie
Beeld: Flori Bets

Geplaatst inOvergewicht en ondergewicht