Menu Sluiten

Over onder- en overgewicht en alles onder controle houden

Victor Lamme is hoogleraar in de cognitieve neurowetenschap aan de pyschologie-afdeling van de Universiteit van Amsterdam. In maart jl. verscheen zijn boek De vrije wil bestaat niet; Over wie echt de baas is in het brein. Hierin betoogt Lamme dat niet het bewustzijn, het denkende mannetje (M/V) in ons hoofd, de baas is over onszelf, maar het brein. Dit gegeven maakt dat een beslissing om minder (of juist meer) te gaan eten of te drinken makkelijker is genomen dan uitgevoerd.

Dagelijks nemen velen in onze maatschappij de beslissing om het eet- en drinkpatroon te veranderen en niet meer tot zich te nemen dan wat strikt genomen nodig is voor de brandstofvoorziening. Bij sommigen, die lijden aan anorexia, is er juist de wil om weer te gaan eten en drinken. Vaak moet men, soms al heel gauw, constateren dat het niet is gelukt met de goede voornemens. Hoe komt dat?

Wat is dat eigenlijk voor raar ding: een goed voornemen? Je zegt tegen jezelf: “Stop met roken, jij boos lichaam! Stop met eten, ga meer sporten!” En dan verwacht je dat het lichaam luistert. Of liever gezegd, je verwacht dat je brein luistert, want dat is het apparaat dat je lichaam aanstuurt. Probleem is alleen dat je brein niet gevoelig is voor het gepraat in je hoofd. De kwebbeldoos van je brein, die de hele dag tot vervelens toe gedachten produceert, is niet gemaakt om je gedrag aan te sturen. Die is gemaakt om de wereld te begrijpen en om te communiceren met anderen. Ratio, bewustzijn en gedachten hebben geen controle over ons gedrag. Het zijn allerlei onbewuste drijfveren, emoties en prikkels van buitenaf die bepalen wat je doet. Die gedachten geven daar alleen een soort commentaar op, een verklaring achteraf. Als je wilt dat een brein minder of meer eet of drinkt moet het worden getraind om meer of minder te eten. Je kunt tegen een spier ook niet zeggen: til nu honderd kilo op. Dat vereist veel oefening.

U stelt dat ons ikje, ons bewustzijn weinig controle heeft over ons gedrag.Toch zijn er mensen die er beter in slagen dan anderen om afspraken te maken met zichzelf rond voeding, bijv. om de personeelstraktaties te laten staan.Waardoor bestaat dit verschil?

Uiteraard verschillen mensen van elkaar. Dat is meestal voor ongeveer de helft genetisch bepaald, en voor de andere helft wordt dat ingevuld door opvoeding, ervaringen en allerlei andere onbewuste invloeden waar je je niet bewust van bent. Iemand die de koekjes laat staan heeft gewoon een brein waarin de balans tussen eten en afremmen uitslaat naar afremmen. Maar je moet niet denken dat het je bewustzijn is dat dat afremmen doet. Het is niet zo dat de een ‘beter’ naar zijn innerlijke stemmetje luistert dan de ander. Sterker nog, onderzoek heeft laten zien dat hoe meer je mensen tegen zichzelf laat zeggen dat ze niet moeten eten, hoe meer ze juist gaan eten! Dat afremmen van je eetreflex is iets wat tot stand komt via de zogenaamde prefrontale hersenschors, niet via je taalcentrum. En die prefrontale hersenschors is gevoelig voor dingen als sociale druk en angst. Als je dus wilt afvallen moet je niet tegen jezelf praten, maar dan moet je jezelf blootstellen aan sociale druk. Zeg tegen mensen om je heen dat ze op je eetgedrag moeten letten. Ik heb zelf aan mijn kinderen gevraagd de zak chips uit mijn handen te rukken als ze me zien eten. Vinden ze hartstikke leuk natuurlijk. Daarom werken afvalclubs als de Weight Watchers ook (zolang je er op zit), of een personal trainer. Het brein is gevoeliger voor wat anderen tegen je zeggen dan voor wat je tegen jezelf zegt. Een alternatief is jezelf goed bang maken. Kijk elke dag naar films over dichtgeslibde harten of invalide suikerpatienten.

Eén koekje en de koektrommel ging dicht en werd weer opgeborgen. Hetzelfde gold vroeger voor de fles likeur. Weinigen die nog zo met zijn huisgenoten, laat staan met zijn gasten om durven te gaan. De trommel blijft tegenwoordig niet alleen openstaan maar is ook rijkelijker gevuld. Op tafel staan verschillende flessen drank. Zijn wij mensen tegen zoveel weelde bestand?

Nee, juist onze diersoort is dat niet. Wij zijn van nature aaseters. Onze verre voorvaders stroopten de savanne af op zoek naar wat een leeuw of hyena van een buffel had overgelaten. Daarna hebben we ons vrij snel, in zo’n 10.000 jaar ontwikkeld tot jagers en vervolgens tot landbouwers. Al die tijd was voedsel schaars. Het zit daarom in ons brein ingebakken om zodra er eten is, dat ook allemaal op te eten, want je wist nooit wanneer er wéér iets te eten zou zijn. Nu is er voedsel in overvloed, maar ons brein heeft zich daar nog niet aan aangepast. We zitten nog steeds met die oude breinreflexen om altijd maar weer te veel te eten. Je kunt wel tegen jezelf zeggen dat dat nu niet meer nodig is, of zelfs slecht is, maar dat helpt niet. Simpelweg omdat je gedachten niet bepalen wat je doet.

Overgewicht is inmiddels een serieuze bedreiging voor onze gezondheid, allerlei campagnes ten spijt. Moet de overheid en de wetenschap zich hier tegenaan bemoeien? En zijn er dan acties/campagnes die wel effect zouden kunnen sorteren?

Als je mensen een negatieve associatie met eten wilt aanpraten moet je daar niet al te kinderachtig over doen. Onze positieve associatie met voedsel is van nature zo sterk dat je wel keiharde middelen moet inzetten om daar iets aan te veranderen. Het advies dat ik boven geef om naar dichtslibbende harten en invalide suikerpatiënten te kijken klinkt nogal rigoureus, maar het valt niet mee om tegen je etende brein op te boksen. Dat zie je ook aan roken. Die tekstjes op die pakjes sigaretten doen natuurlijk niet zo veel. Je moet full-color longtumoren laten zien en herseninfarcten. In landen waar dat gebeurt, zoals in Zuid-Amerika, wordt veel minder gerookt. Ik vind het ook goed om van overheidswege simpelweg de mogelijkheden om verkeerd gedrag aan te leren worden beperkt. Wat Frankrijk bijvoorbeeld doet is zoveel mogelijk tegenwerken dat Mc Donalds voet aan de grond krijgt in dat land. Snel eten is namelijk slecht, al is de kwaliteit nog zo goed. Als je snel en zonder aandacht eet, neem je vanzelf veel meer calorieën tot je dan wanneer je er een uur over doet, zoals de Franse traditie is. Dat is denk ik een belangrijke reden waarom er in Frankrijk tot nu toe weinig problemen zijn met overgewicht. Eet met aandacht!

Wij worden beheerst door ons brein, stelt u. We hebben er weinig controle op. Maar wie of wat is dan verantwoordelijk voor ons handelen?

In mijn boek besteed ik daar vrij veel aandacht aan. Het is zeker niet de bedoeling om te zeggen dat als bewustzijn ons gedrag niet aanstuurt, dat we dan ook niet meer verantwoordelijk zijn voor wat we doen. Het bewustzijn kun je niet verantwoordelijk houden voor wat we doen. Maar dat wil nog niet zeggen dat je iemand – in zijn geheel – niet verantwoordelijk kunt houden voor wat hij doet. Iemand is meer dan zijn bewustzijn. Iemand is de optelsom van bewuste en vooral heel veel onbewuste processen. Die laatste horen net zo goed bij hem of haar als de eerste. Misschien wel meer. Het betekent dat er in het strafrecht veel minder belang zou moeten worden gehecht aan allerlei verklaringen achteraf die misdadigers geven. Eigenlijk zou het hele onderscheid tussen een misdaad met of zonder voorbedachten rade – het verschil tussen moord en doodslag dus – moeten verdwijnen. Maar een misdadig brein is nog steeds verantwoordelijk voor de daden die zijn gepleegd. En dat behoeft correctie. Sterker nog, ik denk dat als iemand in een impuls iemand de schedel inslaat, hij een gevaarlijker brein heeft dan iemand die dat na lang wikken en wegen doet. De eerste behoeft dus meer correctie – meer straf als je tenminste vindt dat dat een goede manier is om een brein te corrigeren (dat denk ik zelf trouwens niet). Nu is het in het strafrecht precies andersom. Doodslag wordt je minder zwaar aangerekend dan moord.

Hoewel het brein ons handelen bepaalt, hebben we er niet tot nauwelijks kennis van als we de school verlaten. Zouden we meer grip hebben op ons handelen als dat wel het geval zou zijn?

Dat zou zeker moeten, want de kennis over het brein wordt in toenemende mate gebruikt door allerlei partijen. Je ziet nu hele nieuwe disciplines opkomen, zoals neuro-economie en neuro-marketing, waarin die kennis wordt gebruikt om mensen aan te zetten tot kopen van spullen, of economisch gedrag te veranderen. We zijn zelf bijvoorbeeld bezig om met een reclamebureau te kijken in hoeverre het imago van een merk is terug te voeren op wat zo’n merk doet in iemands brein. We kunnen met hersenscans al heel goed zien wat iemand echt denkt, voelt of vindt van een product of persoon, los van wat degene in de scanner daar eventueel van zegt. Zo kwamen we erachter wat Ronald Plasterk echt vindt van zijn oud partijgenoten, of van Barack Obama (zie http://www.youtube.com/watch?v=dqZ381RRrSw&feature=related).
Het is denk ik wel goed als mensen zich wapenen tegen al die beïnvloeding. Zeker nu er steeds maar meer informatie op ons afkomt via TV en internet worden we als het ware steeds minder ‘vrij’. Ons gedrag gaat steeds meer onder invloed staan van prikkels van buitenaf.

Tekst: Victor Lamme
Foto van Victor Lamme: Jeroen Oerlemans

Victor Lamme, De vrije wil bestaat niet: over wie er echt de baas in het brein. Bert Bakker, Amsterdam, 2010, 333 blz.

Geplaatst in Overgewicht en ondergewicht