Menu Sluiten

Vrouw zijn in een veranderende economie

Esther-Mirjam Sent, hoogleraar economische theorie en economisch beleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen, houdt zich op dit moment bezig met de gedragskenmerken die de economische crisis hebben aangezwengeld. Ze richt zich daarbij op experimenteel onderzoek waarbij ze  o.a. op zoek gaat naar het verschil tussen mannen en vrouwen bij hebzucht, bij onrealistisch optimisme, gebrek aan vertrouwen en risico-nemen. Hieronder gaat ze in op de vrouw in een veranderende economie.

Economie en geld. Kun je stellen dat vrouwen daar een slechte relatie mee hebben?

Vrouwen genereren weinig geld. Vooral in Nederland lopen we op dat gebied flink achteraan omdat veel vrouwen deeltijdwerkers zijn en als gevolg daarvan is het slecht gesteld met de economische zelfstandigheid van vrouwen. Een positieve uitzondering hierop vormen vrouwen van Surinaamse afkomst. De economische zelfstandigheid van Surinaamse vrouwen is veel hoger dan bij de rest, zoals blijkt uit de Emancipatie Monitor.

Vrouwen en mannen gaan verschillend om met geld. Vrouwen zijn schuchter om diensten in geld te laten omzetten, durven vaak bij een sollicitatiegesprek niet eens over het salaris te beginnen.

Wat we zien is dat vrouwen sterk afwezig zijn in het bedrijfsleven. Voor een gedeelte is dat omdat er een cultuur is die door mannen wordt gedomineerd. Mannen steken bij een vacature hun vinger omhoog omdat ze vinden dat ze er wel in aanmerking voor komen. Zij geven bij jaargesprekken aan dat ze wel weer een extra periodiek hebben verdiend. Vrouwen doen dat niet. Die zijn veel bescheidener. Daardoor verdienen ze veel minder maar ze ervaren het werk ook als minder prettig. Een cultuur die door mannen wordt gedomineerd en waar mannen de standaard zetten, daar zullen vrouwen altijd buiten de boot vallen. Je kunt je vervolgens aanpassen en mannelijk gaan doen om erbij te horen. Vaar je echter je eigen koers, dan pas je er vaak niet bij. Veel vrouwen haken af en blijven maar thuis voor de kinderen zorgen.

Is het omdat ze zich door het hele beloningssysteem achtergesteld voelen?

Het gaat om het beloningssysteem maar ook over de omgangsvormen op het werk, om je niet gewaardeerd voelen, om de hele cultuur rond het werk die door vrouwen als niet prettig wordt ervaren. Mijntje Lückerath- Rovers, werkzaam bij Nyenrode, geeft elk jaar The Female Board Index uit, een index over het aantal vrouwen in beursgenoteerde ondernemingen. Voor 2010 bleek dat er acht vrouwen werden benoemd maar ook weer zes waren verdwenen. Per saldo kwamen er dus heel weinig vrouwen bij. De vrouwen voelden zich niet prettig binnen de organisatie. Ze voelden zich buitengesloten.
Dat is herkenbaar. Bij ons op de universiteit is er een wandelclub met alleen mannelijke hoogleraren. Ik ben chairman of the department niet de chairwoman. Ik krijg brieven met mevrouw professor doctor Sent en mijn mannelijke collega’s gewoon met professor doctor. De standaard is de man en de vrouw is een uitzondering.
In heel kleine dingen kan het zitten dat een vrouw zich niet helemaal prettig voelt op het werk en het is best begrijpelijk dat vrouwen dan thuis blijven. Daar komt bij dat in de Nederlandse cultuur de verwachting is dat een vrouw die kinderen krijgt minder gaat werken, en dat de instituties het ook niet makkelijker maken. De kinderopvang heeft een slecht aanzien, je bent een slechte moeder als je je kinderen meer dan twee dagen naar de kinderopvang of de buitenschoolse opvang stuurt en schooltijden waarbij kinderen tussen de middag vrij zijn maken het minder makkelijk om te werken.
Ik vind het onverstandig als een vrouw niet economisch zelfstandig is maar gezien de omstandigheden vind ik het wel begrijpelijk dat vrouwen in Nederland niet of weinig werken.

En de man?

Die voelt zich ondanks het bovenstaande, zoals het feit dat de kinderen tussen de middag vrij zijn, veel minder gehinderd om een fulltime baan aan te gaan. Waar je naartoe zou moeten gaan is` een twee keer vier model´ dus dat man en vrouw elk vier dagen werken. Ook onder mannen hoor je steeds meer het geluid dat ze het onprettig vinden om maar een kleine rol te kunnen spelen in de opvoeding van hun kinderen. Er is het Manifest Papa Plus van FNV Young. Daarin geven vaders aan dat ze erop worden aangekeken als ze een dag minder willen werken voor de kinderen. Als mannen de vrijheid zouden krijgen om die keuze te maken dan wordt het ook makkelijker voor vrouwen om kinderen met carrière te combineren.

In Europa zijn weinig vrouwen die op eigen kracht tot de wereldtop behoren als je kijkt naar de lijst met de rijkste personen. De meeste Europese vrouwen met veel geld hebben dat geërfd. Is hier een verklaring voor?
Ina Brouwer, de vroegere politica, legde het kort geleden uit in een boek als het om Nederland gaat. De verklaring die zij geeft voor het feit dat Nederlandse moeders massaal minder gaan werken als kinderen geboren worden, is de Nederlandse cultuur en geschiedenis. Nederlandse moeders namen vroeger na de geboorte van hun kind zelf de voeding op zich, in Frankrijk ging een kind naar een voedster. De traditie en verwachting dat voornamelijk moeders zorg geven aan hun eigen kinderen zitten diep geworteld.

Wat is het belang van vrouwen voor de economie?

Voor vrouwen is het uitermate belangrijk om economisch zelfstandig te zijn. Steeds meer huwelijken stranden. We kunnen niet zonder meer vertrouwen dat de mannelijke kostwinner het geld binnenbrengt. Een man kan zijn baan verliezen en minder gaan verdienen. Voor de vrouw als individu is het alleszins raadzaam om economisch zelfstandig te zijn.
Bedrijfsresultaten blijken ook beter uit te vallen als er in een bedrijf een goede balans is tussen mannen en vrouwen. Ik heb zelf onderzoek gedaan naar de Noorse quotumwet en gevonden dat bedrijfsresultaten zijn verbeterd met de invoering van deze quota. Op de langere termijn is het niet aanboren van ons vrouwelijk arbeidspotentieel een luxe die we ons niet meer kunnen veroorloven omdat er meer krapte op de arbeidsmarkt zal komen. Nu al is het een maatschappelijke last dat we zoveel geld investeren in het onderwijs aan meisjes en dat ze er tot hun dertigste alles uit halen om vervolgens in deeltijd te gaan werken. Daarmee wordt sociaal kapitaal vernietigd.

Mag je van vrouwen eisen dat ze blijven werken omdat het tenslotte de maatschappij is die voor een groot deel opgedraaid heeft voor hun scholing?

Ik kan me best voorstellen dat vrouwen in opstand komen als men druk op hen uitoefent om veel te blijven werken. Dat vrouwen dan roepen dat ze zelf mogen weten wat ze doen, is begrijpelijk. Het is wel van belang om vrouwen erop te wijzen dat economische zelfstandigheid een groot goed is, om redenen zoals hierboven genoemd. Een afhankelijke vrouw loopt enorme risico´s. Dat is een argument waarmee je het beste aan kunt aankomen bij vrouwen. Dwang, door bijvoorbeeld vrouwen die niet kiezen voor een baan uit te sluiten van sociale voorzieningen bijvoorbeeld, vind ik niet juist. Het benadrukken van de consequenties van economische onafhankelijkheid lijkt me de betere weg.
Waar ik niet tegen ben, is het nemen van beleidsmaatregelen om het voor vrouwen aantrekkelijker te maken om te werken. Hierover heb ik gebrainstormd met collega-economen. Wat je bijvoorbeeld zou kunnen doen, is de kinderopvang pas financieren als kinderen 3 of 4 dagen naar de kinderopvang gaan en niet al bij 1 of 2 dagen. Een ander maatregel is de keuze voor beter gekwalificeerd personeel in de kinderopvang zodat de kwaliteit omhoog gaat en ouders hun kinderen met een gerust hart achter durven laten. De oprichting van brede scholen is een andere mogelijkheid. Daar kunnen kinderen tot het einde van de werkdag verblijven omdat er naast onderwijs ook zorg wordt gedragen voor ontspanningsactiviteiten zoals muziek en sport. Denk verder aan het verruimen van de openingstijden van publieke voorzieningen en het flexibiliseren van werktijden en werkplekken.

De economische crisis is vooral veroorzaakt door mannen.

De crisis is veroorzaakt door mannelijk gedrag van ongebreidelde hebzucht, onrealistisch optimisme, extreem risico nemen, gebrek aan vertrouwen, gedragskenmerken die we eerder bij mannen vinden dan bij vrouwen. In principe zijn bovengenoemde gedragskenmerken overigens prima want ze leiden tot inovatie en groei. Aan de andere kant zijn het deze eigenschappen die ook kunnen maken dat er grenzen worden overschreden, wat nu dus het geval is geweest. Om binnen die grenzen te blijven, heb je vrouwelijk tegenwicht nodig. Vrouwen brengen meer eigenschappen mee die op het vlak liggen van altruïsme, voorzichtigheid, zorgzaamheid en aandacht voor de medemens. Arnold Heertje, de bekende econoom, zegt het heel mooi: mannen monopoliseren kennis, vrouwen mobiliseren kennis.
In stabiele economische tijden, zo blijkt uit onderzoek, kunnen mannen beter risico inschatten, en in onstabiele economische tijden met stress kunnen vrouwen beter aangeven waar het risico ligt.

De economische crisis gaat ook aan vrouwen niet voorbij. Allerlei sociale voorzieningen worden opnieuw bekeken en deels teruggebracht. Wat staat vrouwen in dit licht te doen?

De economische crisis heeft krapte gebracht op de arbeidsmarkt. Uiterst lastig is dat vrouwen nog steeds voornamelijk kiezen voor de zachte beroepen. Uit onderzoek blijkt dat de lonen in een sector meteen dalen als vrouwen daarin oververtegenwoordigd worden. Het aanzien van de onderwijsgevende en de huisarts bijvoorbeeld is enorm gedaald met de komst van meer vrouwelijke medewerkers in deze sectoren. Werknemers worden vooral door een genderbril bekeken, niet zozeer op kwaliteit, zoals zo vaak wordt geroepen. Spreiding in beroepskeuze is daarom ook voor vrouwen van belang om werkgelegenheid voor zichzelf te garanderen.

Een Albertina Heijn als rolmodel voor meisjes in Nederland met ambities in het grote ondernemen ontbreekt. Hoe zit het met vrouwelijke hoogleraren economie?

Het aantal is nog bedroevend. Het ligt rond 13 procent. Wat opvalt bij de vrouwelijke hoogleraren is dat een deel nog mannelijker probeert te zijn dan de mannelijke collega´s om serieus te worden genomen. Dat zijn vrouwen die quota discriminerend vinden, marktwerking ideaal noemen omdat de burger koel en calculerend zou zijn. Aan de andere kant heb je een groep vrouwelijke hoogleraren met veel aandacht voor de psychologische en sociale kant van economisch handelen. Het is in ieder geval van belang dat er vrouwen actief zijn binnen de economie en dat ze zich op wetenschappelijk gebied met beide kanten van de economie bezighouden.

Tekst: Esther-Mirjam Sent en redactie
Beeld 1: Gallery Fermate
Portret door Erik van ‘t Hullenaar


Cartoon door John Prop: Vrouwen en geld

Geplaatst inVrouwen, geld en economie