Menu Sluiten

Ellen Laan (1962-2022) : Seksuele opwinding, de G-plek en andere zaken

Ellen Laan, universitair hoofddocent aan de afdeling Seksuologie en Psychosomatische Gynaecologie in het Academisch Medisch Centrum te Amsterdam (AMC) deed jarenlang onderzoek naar vrouwelijke seksualiteit. Laan begon dit onderzoek eind jaren ‘80 in het kader van haar promotie (1994). Daarnaast behandelde ze mensen met seksuele problemen. Hieronder ging ze enkele jaren geleden in op vragen rond seksuele opwinding, de g-plek en andere zaken.

Vrouwen, zo wordt algemeen gesteld, kunnen seks hebben zonder dat ze opgewonden zijn. Mannen niet. Dit maakt vrouwen ook kwetsbaarder voor verkrachtingen. Welke fysiologische verschillen liggen hieraan ten grondslag?

Dat vrouwen ‘seks kunnen hebben zonder dat ze opgewonden zijn’ is een jammerlijk misverstand en een belangrijke bron van seksuele problemen. Als je met ‘seks hebben’ coïtus of gemeenschap bedoelt: het is inderdaad waar dat penetratie bij de meeste vrouwen met een redelijk ontspannen bekkenbodem kan, ook al gaat dat bij velen niet zonder pijn of op z’n minst toch met een onaangenaam gevoel gepaard. Het is interessant dat we dan nog steeds zeggen dat het ‘kan’, dwz de penis ‘kan’ er in, alsof die pijn niet relevant is of er gewoon bij hoort, zoals heel veel vrouwen helaas denken. En dan hebben we het nog helemaal niet gehad over seksueel plezier!! Ik zou meisjes in groep 8 al uitleg willen geven (en jongens ook trouwens) dat ook meisjes geen ‘seks kunnen hebben’ zonder opwinding, want langdurig zonder opwinding en met pijn jezelf laten penetreren, kan leiden tot grote problemen: chronische vulvaire irritatie en branderigheid en chronische dyspareunie, wat op den duur leidt tot een gebrek aan zin in seks, of, sterker nog, tot een afkeer van seks. Want zin in seks is het resultaat van de ervaring dat seks leuk en (seksueel en emotioneel) belonend is. Seksuele activiteit zonder opwinding (en orgasme) is niet belonend. Seksuele activiteit met pijn is dat natuurlijk al helemaal niet. En waarom zou je zin hebben in iets wat niet leuk is, laat staan in iets wat pijn doet?

Waarom kunnen mannen niet penetreren zonder opgewonden te zijn?

Dat mannen niet kunnen penetreren zonder opgewonden te zijn, is niet terug te voeren op fysiologische verschillen, maar op anatomische verschillen. Bij mannen en vrouwen zijn de fysiologische gevolgen van ‘seksuele informatieverwerking’ feitelijk hetzelfde. Zodra het brein seksuele informatie verwerkt – dat kan een doelbewuste seksuele gedachte zijn of bijvoorbeeld het waarnemen van een verandering in je geslachtsdelen, bijv. een beginnende erectie – komen er allerlei neurotransmitters vrij die via de ruggenmerg in de genitalia een toename in doorbloeding bewerkstelligen. Hierna treden de verschillen tussen mannen en vrouwen op. Omdat seks natuurlijk voor de overleving van ons als soort een reproductieve functie heeft en er een mannelijke mens en een vrouwelijke mens nodig zijn om kinderen voort te brengen, is de anatomie van mannen en vrouwen verschillend georganiseerd. De eerder genoemde toename in doorbloeding leidt bij mannen tot een erectie: de bloedtoevoer is groter dan de bloedafvoer en de penis neemt toe in volume. Als de toename in doorbloeding voldoende sterk toeneemt, worden met het toenemende volume de bloed-afvoerende vaten dichtgedrukt en blijft het bloed in de penis. Er zit ook nog een soort schil om de penis, de tunica albuginea, die bijdraagt aan de hardheid van de penis, alles om goed penetreren mogelijk te maken. Maar bij vrouwen leidt die toename in doorbloeding ook tot allerlei anatomische veranderingen. De glans van de clitoris (dat is het zichtbare deel van de clitoris, bovenaan de vulva, boven plasbuis en vagina-ingang – de rest van de clitoris, meer dan 10 keer zo groot als de glans, zit inwendig) neemt toe in volume en wordt gevoeliger, bij hoge opwinding zelfs zo gevoelig dat zij zich ‘verstopt’ onder haar ‘capuchon’. Stimulatie van de glans, delicaat, subtiel, spannend, is voor veel vrouwen een noodzakelijke voorwaarde voor seksuele opwinding en plezier. De labia minora (de binnenste schaamlippen) worden donkerder van kleur en nemen toe in volume. Samen met het inwendige deel van de clitoris die net als de penis in volume toeneemt, vormen de labia minora onze eigen zelfgemaakte ‘airbag’. De vaginawand zelf wordt gladder en dikker en vochtig, en dat is ons eigen zelfgemaakte glijmiddel. Deze lubricatie is het directe gevolg van toename in doorbloeding omdat met de toenemende druk in de kleine bloedvaatjes in de vaginawand het witte bloedplasma in deze bloedvaatjes door de vaginawand naar buiten wordt gedrukt. Voor dit zelfgemaakte glijmiddel is opwinding dus wel degelijk noodzakelijk. Je kunt glijmiddel in de winkel kopen en vlak voor penetratie aanbrengen, maar dan doe je eigenlijk niets meer dan penetratie tolereren en sta je toe dat je vagina voor penetratie wordt gebruikt. Dat noem ik geen ‘seks hebben’.

Wat is het voordeel van het feit dat mannen niet kunnen penetreren zonder seksuele opwinding?

Dat mannen niet kunnen penetreren zonder seksuele opwinding, beschermt ze voor veel seksuele problemen: geen man zal het in zijn hoofd halen om te penetreren als hij geen stijve heeft. Helaas denken veel vrouwen dat seks vooral penetratie is en dat hun partner vooral dat wenst, terwijl de meeste mannen vooral willen dat hun seksuele partner plezier beleeft aan seks. Dat de meeste mensen, mannen en vrouwen, denken dat het ultieme seksuele plezier eigenlijk uit penetratie moet voortkomen, is een jammerlijk misverstand dat weer gebaseerd is op onvoldoende kennis van de vrouwelijke anatomie. De vaginawand is niet zo rijk voorzien van zenuwuiteinden, en dat is maar goed ook. Zou de vaginawand net zoveel zenuwuiteinden hebben per vierkante millimeter als de glans van de clitoris, dan zouden de meeste vrouwen (nu we geboorteregeling hebben) het na één kind wel voor gezien houden: bevallen zou nog veel pijnlijker zijn dan het toch al is. Als vrouw seksuele prikkeling vooral uit vaginale penetratie halen is dus niet zo handig: daar is de glans clitoris voor, anatomisch het vrouwelijke equivalent van de eikel van de penis. Wat je dus nodig hebt als je als vrouw wilt vrijen met een man en als man wilt vrijen met een vrouw is gedegen kennis van de verschillen in seksuele anatomie. Daardoor hoeven vrouwen niet meer te denken dat er iets mis met ze is als ze van louter penetratie niet opgewonden worden. En daardoor hoeven ook mannen niet meer te denken dat er iets mis is met hun vrouwen of met henzelf als minnaar.

Wat zou een begin kunnen zijn voor vrouwen om ongeremder met seks om te kunnen gaan en het ook meer als aangenaam te kunnen beleven?

Zie wat hierboven al is gezegd. Noodzakelijk is: weten wat je seksueel opwindt, ken je lichaam, maar ook weten dat zin in seks het gevolg is van de ervaring dat seks leuk en lekker en belonend is. Dus heb je geen zin, ga dan na aan welke van jouw voorwaarden voor pijnloze en plezierige seks niet is voldaan. Waarom mannen en vrouwen verschillen in de frequentie waarmee ze seks willen hebben, is omdat seks voor de meeste mannen vaker plezierig en belonend is dan voor vrouwen. Daarnaast zijn mannen ook betere waarnemers van hun signalen van seksuele opwinding. Een beginnende erectie wordt sneller waargenomen dan een beginnende toename in doorbloeding van de vaginawand. Maar denk, behalve aan je eigen anatomie, ook aan context en stimulus, en een ontspannen bekkenbodem.
Meestal zijn problemen met seks terug te voeren op verschillen tussen partners die niet goed begrepen en besproken worden, op gebrek aan adequate seksuele stimulatie, en op levensomstandigheden. Stress, zorg om kinderen of het gebrek aan contact tussen partners als gevolg van ons snelle, drukke leven maken het heel begrijpelijk dat zin in seks afneemt of verdwijnt.

Welke invloed heeft opvoeding en cultuur in de vrouwelijke lustbeleving?

Die invloed is waarschijnlijk groot ook al is die niet direct meetbaar. In de 80-er jaren van de vorige eeuw werd in de wetenschap verwoed gediscussieerd over nature versus nurture, maar die discussie wordt nu nauwelijks nog gevoerd. Het is moeilijk vast te stellen hoe groot bij een volwassen individu opvoeding dan wel erfelijke aanleg is, op welk gebied dan ook. We nemen nu aan dat gegeven een bepaalde erfelijke aanleg een individu haar/zijn eigen leeromgeving ‘creëert’. Om maar een simpel voorbeeld te geven: stel je een huilbaby voor versus een heel rustige tevreden baby. De eerste zal in de eerste maanden van het leven al heel wat meer negatieve interacties met de omgeving hebben gehad dan de tweede. Met je erfelijke aanleg schep je dus als het ware je eigen leeromgeving. Wat we, als het gaat om vrouwelijke seksualiteit, in elk geval weten, is dat de invloed van context en stimuli van groot belang is voor de beleving van seksuele opwindingsgevoelens en zin. Onder andere uit mijn promotieonderzoek, maar ook uit latere studies, is gebleken dat expliciete erotische prikkels (zoals bijvoorbeeld films, plaatjes of tekst) zowel bij mannen als bij vrouwen een genitale opwindingsrespons tot gevolg hebben (een toename in doorbloeding). Maar we weten ook dat bij mannen die genitale opwindingsrespons, zich uitend in een penis die toeneemt in volume en hardheid, meestal snel wordt opgemerkt en als seksueel plezierig wordt beleefd, terwijl bij vrouwen die genitale opwindingsrespons vaak niet eens wordt opgemerkt.
Seksuele gevoelens van vrouwen worden niet sterk bepaald door de veranderingen in hun geslachtsdelen, maar veel meer door de situatie waarin ze zich bevinden (vind ik dit leuk, voel ik me op mijn gemak, heb ik nu niet iets belangrijkers aan mijn hoofd, vind ik de seksuele stimulus aangenaam).

Er cirkelt op internet en elders een bericht rond dat de G-plek niet zou bestaan. Wat is de G-plek, welke deel is het van de vulva en wat klopt er van dit bericht?

Dat wat de G-plek genoemd wordt, is geen apart orgaan, maar in feite de achterkant van de clitoris, die inwendig veel groter is dan dat wat wij kennen als de clitoris, dat eigenlijk alleen maar de glans, of eikel, van de clitoris is. We moeten onszelf aanleren om de clitoris de glans, of het eikeltje, van de clitoris te noemen zodat we onthouden dat die clitoris inwendig echt nog veel groter is dan de meeste mensen denken. Als die clitoris toeneemt in volume (zie de uitleg hierboven) dan neemt ook de gevoeligheid van dat hele gebied toe, daarmee kan penetreren dus tot een orgasme leiden. Maar dan moet je niet denken dat je een vaginaal orgasme hebt. Als je weet dat de clitoris zo groot is, dan snap je meteen dat vaginale penetratie altijd clitorale stimulatie is. Dan moet er al wel sprake zijn van opwinding, want anders treden alle noodzakelijke voorwaarden voor plezierige en pijnloze penetratie niet op: onze ‘airbag’ en ons eigen zelfgemaakte glijmiddel.
De G-plek is het beste te vinden met je vinger, of beter nog, met de vinger(s) van een onderzoekende partner, die met zijn of haar vingers een ‘kom hier’ beweging maakt in de richting van de buik, zo’n 3 cm voorbij de ingang van de vagina. Je stimuleert dan de achterkant van de clitoris alsmede het zwelweefsel dat zich rond de urinebuis bevindt, allemaal gevoelig voor aanraking. Naarmate je sterker opgewonden bent, kan dat prettiger en opwindender aanvoelen.

Vrouwen, en met name hoogopgeleide vrouwen, blijken steeds meer problemen te hebben met seks o.a. het probleem van pijn bij het vrijen. Wat is hiervan de oorzaak?

Er bestaat geen onderzoek waarmee deze vraag definitief kan worden beantwoord. Waarschijnlijk speelt een combinatie van factoren een rol. Onvoldoende kennis van wat nodig is voor plezierige en pijnloze seks (ook al ben je hoog opgeleid), misschien gecombineerd met de wens overal goed in te zijn: studie, werk, een goede minnares zijn. Veel vrouwen verstaan onder dat laatste eerder gepenetreerd kunnen worden dan kunnen genieten van seks. Als je meer ‘in je hoofd’ dan ‘in je lijf’ zit en vindt dat seks vooral penetratie is en je veel van je partner houdt en/of hem niet wilt teleurstellen, dan kan het al snel zo zijn dat je penetratie toestaat terwijl je er fysiologisch nog niet klaar voor bent.

Tekst: Ellen Laan en Redactie

Beeld vagina’s: Razia Barsatie


Cartoon door John Prop

Geplaatst in Vrouwelijke seksualiteit